Kanonizacja i kult św. Stanisława Biskupa
1) Bł. Wincenty Kadłubek pisze w swojej Kronice, że kroki wstępne do kanonizacji św. Stanisława rozpoczął już św. Grzegorz VII. Sam jednak papież musiał wkrótce opuścić Rzym i iść na dobrowolną banicję. Potem Polska została podzielona na dzielnice (1138). Tak więc chociaż kult św. Stanisława istniał od dawna, to jednak jego kanonizacją zajął się formalnie dopiero biskup krakowski, Iwo Odrowąż w 1229 roku. On ta polecił dominikaninowi Wincentemu z Kielc, aby napisał żywot Świętego. Tego bowiem żądał Rzym przede wszystkim do kanonizacji. Sam biskup, bawiąc w Rzymie, gdzie starał się o wznowienie metropolii krakowskiej, poczynił pierwsze starania w sprawie kanonizacji Stanisława. Nie mniej energicznie sprawą kanonizacji zajął się biskup krakowski, Prandota. Zaprowadzona wówczas księgę cudów. W roku 1250 papież Innocenty IV wyznaczył do przeprowadzenia procesu specjalną komisję, do której powołał: arcybiskupa gnieźnieńskiego, Pełkę; biskupa wrocławskiego, Tomasza, i opata z Lubiąża, Henryka. Wynikiem ich pracy był sporządzany protokół, z którym w raku 125I zostali wysłani do Rzymu mistrz Jakub ze Skarszewa, doktor dekretów, i mistrz Gerard, w towarzystwie franciszkanów i dominikanów. Jednak wyniki komisji nie zadowoliły papieża. Wysłał do Polski franciszkanina, Jakuba z Velletri, aby ponownie zbadał księgę cudów i czy była Świętemu oddawana cześć nieprzerwanie. Po dokonaniu rewizji procesu w roku 1253 wyruszyło do Rzymu nowe poselstwo, da którego dołączono świadków cudów, zdziałanych za przyczyną Św. Stanisława. A jednak z nieznanych nam bliżej przyczyn stanowczy opór postawił kardynał Jan Gaetani, późniejszy papież Aleksander IV (1254-126I), bardzo już wtedy wpływowy. Właśnie od procesu św. Stanisława wprowadzona została praktyka żartobliwie zwanego „adwokata diabła", którego zadaniem było wyciąganie na jaw wszystkich niejasności i zarzutów przeciw kanonizacji. Wreszcie opór kardynała przełamano i dnia 11 września 1253 roku w kościele Św. Franciszka z Asyżu papież Innocenty IV dokonał kanonizacji. Złożyło się na tę uroczystość: Msza święta, którą celebrował sam papież, zaliczenie św. Stanisława w poczet Świętych, wyznaczenie dnia święta, udzielenie obecnym odpustu i modlitwa do nowego Świętego. Na ręce dostojników Kościoła w Polsce papież wręczył bullę kanonizacyjną. W Asyżu zaś na pamiątkę miejsca odbytej kanonizacji wystawiono w bazylice Św. Franciszka osobną kaplicę św. Stanisławowi. Wracających z Italii posłów Kraków powitał uroczystą procesją ze wszystkich kościołów. Na rok następny biskup Prandata wyznaczył uroczystość podniesienia relikwii Świętego i ogłoszenia jego kanonizacji w Polsce. Uroczystość odbyła się dnia 8 maja 1254 roku. W uroczystości brali udział: nuncjusz papieski w Polsce, Opiso; arcybiskup gnieźnieński, Pełka; biskup wrocławski Tomasz; poznański - Bogusław; płocki - Andrzej; litewski - Wit; ruski - Gerard i miejscowy krakowski Prandota. Z książąt byli obecni: Bolesław Wstydliwy, Kazimierz książę kujawsko-łęczycki, Przemysław wielkopolski i Ziemowit mazowiecki. Po raz pierwszy zatem cały naród, rozbity dotąd na skłócane ze sobądzielnice, spotkał się przy trumnie św. Stanisława. Przybyło także wielu pielgrzymów z całej Polski, również z Węgier i Czech. Relikwie wydobyto z grobu w katedrze, obmyto je w winie i część ich rozdzielono po kościołach. W Polsce odtąd zawsze aż po dzień obecny obchodzi się święto doroczne św. Stanisława dnia 8 maja, na pamiątkę, że w tym dniu odbyły się w Polsce uroczystości kanonizacyjne w roku 1254. Papież Klemens VIII wprowadził uroczystość św. Stanisława do brewiarza rzymskiego pod datą 7 maja. Obecnie w świecie wspomnienie św. Stanisława przypada dnia 11 kwietnia, w rocznicę jego męczeńskiej śmierci.
2) Od wieku XIV na Śląsku dzień 8 maja obchodzono jak niedziele i największe uroczystości roku.
3) Biskup Prandota podarował królowi czeskiemu cząstkę ramienia Świętego. W 100 lat potem Kazimierz Wielki darował Karolowi IV dość sporą relikwię św. Stanisława, dla której tenże cesarz wystawił we Wrocławiu kościół i klasztor Augustianów - eremitów pod wezwaniem: Św. Wacława, Stanisława i Dorotys.
4) O popularności św. Stanisława w Polsce świadczy często spotykane jego imię nadawane na Chrzcie świętym.
5) Kościołów w Polsce wystawionych pod wezwaniem Św. Stanisława, biskupa, jest ponad 330, nie licząc kaplic. Także polski kościół w Rzymie jest pod wezwaniem Św. Stanisława Biskupa przy via Botrhege Oscure. Nad wejściem do świątyni jest łaciński duży napis: „Kościół Św. Zbawiciela i Stanisława Biskupa i Męczennika. Hospicjum Narodowości Polskiej 1580". Przy kościele jest hospicjum dla Polaków. Fundatorem kościoła i hospicjum jest kardynał Stanisław Hozjusz (1504-1579).
6) Oprócz tego, że św. Stanisław jest głównym Patronem Polski, jest on głównym patronem: archidiecezji krakowskiej i warszawskiej oraz dla diecezji: poznańskiej, kieleckiej, lubelskiej, płockiej, sandomierskiej i tarnowskiej.
7) Podobnie jak 23 kwietnia Gniezno bywa co roku świadkiem wielkiej manifestacji religijnej u grobu św. Wojciecha, tak dnia 8 maja co roku podobne chwile emocji uroczystości religijnych przy grobie św. Stanisława Biskupa przeżywa Kraków. Św. Stanisław ma nadto sanktuaria w: Szczepanowie, diec. tarnowska i Górecku Kościelnym, diec. lubelska.
8) Z dniem św. Stanisława Biskupa są związane przysłowia polskie: J. Krzyżanowski przytacza 16 przysłów, związanych z imieniem Stanisława.
9) O popularności imienia św. Stanisława świadczy rekordowa liczba Polaków wybitnych, którzy nosili to imię . Dopiero po Stanisławie idzie Józef (42), Jan (40), Władysław (31), Maria, Marian (30) itd.
10) Nie mniej dobitnie popularność imienia św. Stanisława ujawnia się w onomasryce polskiej. Aż 195 miejscowości ma nazwę tegoż Biskupa. Nadto 27 nazwę Szczepanów, Szczepanowo być może jako aluzja do przydomka Świętego, Szczepanowski. Miasto Stanisławów wywodzi również swoją nazwę pośrednio od Świętego.
11) Odbicie tej popularności mamy także w literaturze polskiej.
12) Wypada wreszcie przypomnieć, że z inicjatywy profesora Józefa Łepkowskiego (†1894) podziemia kościoła Św. Stanisława na Skałce przebudowano na kryptę dla zasłużonych Polaków. Obok Jana Długosza spoczywają tu: Wincenry Pol - poeta, Lucjan Siemieński - poeta, Józef Iganacy Kraszewski - powieściopisarz, Teofil Lenartowicz - poeta, Adam Asnyk - poeta, Henryk Siemiradzki - malarz, Stanisław Wyspiański - malarz i poeta, Jacek Malczewski - malarz, Karol Szymanowski - muzyk, Ludwik Solski - aktor i Tadeusz Banackiewicz – astronom, Czesław Miłosz – poeta. Kościół Św. Stanisława na Skałce w Krakowie w obecnej formie barokowej pochodzi z roku 1733-1751. Stróżami sanktuarium są paulini, których tu sprowadził Jan Długosz w 1477 roku.
13) Szereg polskich miast ma w swoim herbie wizerunek św. Stanisława Biskupa: Chrzanów, Dubiecko, Lądek, Sławków, Stanisławów itd.
